Οι συντροφικές σχέσεις αποτελούν σημαντική πηγή συναισθηματικής σύνδεσης, ασφάλειας και προσωπικής ικανοποίησης. Ωστόσο, για ορισμένους ανθρώπους, η ερωτική έλξη μπορεί να συνοδεύεται από έντονη ανασφάλεια, επίμονη ενασχόληση με το πρόσωπο που τους ενδιαφέρει και διαρκή ανάγκη επιβεβαίωσης των συναισθημάτων του άλλου. Γιατί κάποιοι άνθρωποι βιώνουν τόσο έντονα τον φόβο της απόρριψης; Γιατί δυσκολεύονται να αποδεσμευτούν συναισθηματικά από ένα πρόσωπο, ακόμη και όταν η σχέση χαρακτηρίζεται από αβεβαιότητα ή έλλειψη ανταπόκρισης;
Η Θεραπεία Σχημάτων (Schema Therapy) προσφέρει ένα θεωρητικό πλαίσιο για την κατανόηση αυτών των εμπειριών, εστιάζοντας στα πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα που διαμορφώνονται κατά την ανάπτυξη και επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τις σχέσεις μας. Μια πρόσφατη μελέτη των Rehman και Suneel (2025), που δημοσιεύθηκε στο Pakistan Journal of Social and Clinical Psychology, διερεύνησε τη σχέση μεταξύ του Σχήματος Εγκατάλειψης, των διαπροσωπικών γνωσιακών διαστρεβλώσεων και της έντονης ερωτικής προσκόλλησης, γνωστής στη διεθνή βιβλιογραφία ως limerence.
Τι είναι το Σχήμα Εγκατάλειψης;
Σύμφωνα με τη Θεραπεία Σχημάτων του Jeffrey Young, τα πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα αποτελούν βαθιά εδραιωμένα μοτίβα σκέψης, συναισθημάτων και αναμνήσεων που αναπτύσσονται κυρίως μέσα από τις πρώιμες διαπροσωπικές εμπειρίες. Το Σχήμα Εγκατάλειψης/Αστάθειας χαρακτηρίζεται από την πεποίθηση ότι οι σημαντικοί άνθρωποι στη ζωή μας δεν θα παραμείνουν σταθερά διαθέσιμοι, ότι ενδέχεται να απομακρυνθούν ή ότι η συναισθηματική σύνδεση μπορεί να χαθεί απρόβλεπτα (Young et al., 2003). Ένα άτομο με έντονο Σχήμα Εγκατάλειψης μπορεί να βιώνει τις σχέσεις του μέσα από μια διαρκή αίσθηση αβεβαιότητας, ακόμη και όταν δεν υπάρχουν αντικειμενικές ενδείξεις επικείμενης απομάκρυνσης.
Συχνές σκέψεις μπορεί να είναι: «Αργά ή γρήγορα θα με εγκαταλείψουν», «Αν απομακρυνθεί, σημαίνει ότι δεν με αγαπά πια».
Το σχήμα αυτό μπορεί να συνδέεται με πρώιμες εμπειρίες αστάθειας, απώλειας, συναισθηματικής μη διαθεσιμότητας ή απρόβλεπτης ανταπόκρισης από σημαντικά πρόσωπα φροντίδας. Ωστόσο, η παρουσία του δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το άτομο έχει βιώσει κάποια συγκεκριμένη τραυματική εμπειρία.
Τι είναι το Limerence και πώς διαφέρει από τον έρωτα;
Ο όρος limerence, που εισήχθη από την ψυχολόγο Dorothy Tennov (1979), περιγράφει μια κατάσταση ιδιαίτερα έντονης ερωτικής ενασχόλησης με ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, η οποία χαρακτηρίζεται από επίμονες σκέψεις, εξιδανίκευση και ισχυρή επιθυμία συναισθηματικής ανταπόκρισης. Σε αντίθεση με την ερωτική έλξη, η οποία μπορεί να αποτελεί μέρος μιας αμοιβαίας και λειτουργικής σχέσης, το limerence συχνά συνοδεύεται από σημαντική συναισθηματική αστάθεια και δυσκολία ελέγχου της νοητικής ενασχόλησης. Τα χαρακτηριστικά του μπορεί να περιλαμβάνουν:
- Επαναλαμβανόμενες και παρεισφρητικές σκέψεις για το πρόσωπο του ερωτικού ενδιαφέροντος.
- Έντονη ανάγκη επιβεβαίωσης ότι τα συναισθήματα είναι αμοιβαία.
- Εξιδανίκευση του άλλου και υποβάθμιση των αρνητικών χαρακτηριστικών του.
- Υπερανάλυση μηνυμάτων, συμπεριφορών και μικρών ενδείξεων ενδιαφέροντος.
- Έντονες συναισθηματικές διακυμάνσεις ανάλογα με την ανταπόκριση του άλλου.
- Δυσκολία συναισθηματικής αποδέσμευσης, ακόμη και όταν η σχέση δεν εξελίσσεται.
Ένα χαρακτηριστικό στοιχείο του limerence είναι ότι η αβεβαιότητα γύρω από την ανταπόκριση του άλλου μπορεί να συντηρεί την έντονη ενασχόληση. Το άτομο ενδέχεται να βιώνει σημαντική ευφορία έπειτα από ένα μήνυμα ή μια θετική αλληλεπίδραση και έντονη δυσφορία όταν δεν λαμβάνει την αναμενόμενη ανταπόκριση. Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι το limerence δεν αποτελεί αυτοτελή ψυχιατρική διάγνωση και δεν ταυτίζεται με την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Πρόκειται για έναν περιγραφικό όρο που χρησιμοποιείται για την κατανόηση συγκεκριμένων γνωσιακών και συναισθηματικών εμπειριών.
Πώς συνδέεται το Σχήμα Εγκατάλειψης με την έντονη ερωτική προσκόλληση;
Η Θεραπεία Σχημάτων υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι αναπτύσσουν διαφορετικούς τρόπους αντιμετώπισης όταν ενεργοποιούνται τα δυσλειτουργικά τους σχήματα. Οι βασικοί τρόποι αντιμετώπισης περιλαμβάνουν την παράδοση στο σχήμα, την αποφυγή και την υπεραναπλήρωση. Στην περίπτωση του Σχήματος Εγκατάλειψης, ένα άτομο μπορεί να προσπαθεί να αντιμετωπίσει τον φόβο της απώλειας επιδιώκοντας υπερβολικά έντονη εγγύτητα, διαρκή επικοινωνία ή επιβεβαίωση από το πρόσωπο που το ενδιαφέρει. Η συμπεριφορά αυτή ενδέχεται να λειτουργεί ως μια μορφή υπεραναπλήρωσης: το άτομο προσπαθεί να αποφύγει την εγκατάλειψη επιδιώκοντας μια σχέση που θα του προσφέρει απόλυτη συναισθηματική ασφάλεια. Ωστόσο, η προσπάθεια αυτή μπορεί να ενισχύει την εξάρτηση από την ανταπόκριση του άλλου και να δυσκολεύει τη διατήρηση μιας ισορροπημένης συναισθηματικής σύνδεσης. Οι Rehman και Suneel (2025) εξέτασαν την υπόθεση ότι το limerence ενδέχεται να αποτελεί μία τέτοια δυσλειτουργική αντίδραση αντιμετώπισης του Σχήματος Εγκατάλειψης.
Ο ρόλος των γνωσιακών διαστρεβλώσεων στις συντροφικές σχέσεις
Οι γνωσιακές διαστρεβλώσεις είναι συστηματικά μοτίβα σκέψης που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τις εμπειρίες μας. Στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία και στη Θεραπεία Σχημάτων, οι διαστρεβλώσεις αυτές θεωρείται ότι μπορούν να συμβάλλουν στη διατήρηση δυσλειτουργικών πεποιθήσεων. Για παράδειγμα, ένα άτομο με Σχήμα Εγκατάλειψης μπορεί να εστιάζει επιλεκτικά σε συμπεριφορές που εκλαμβάνει ως ενδείξεις απόρριψης, παραβλέποντας παράλληλα στοιχεία που υποδηλώνουν ενδιαφέρον και σταθερότητα. Η μελέτη των Rehman και Suneel (2025) εξέτασε τρεις κατηγορίες διαπροσωπικών γνωσιακών διαστρεβλώσεων.
1. Διαπροσωπική απόρριψη και αποφυγή οικειότητας
Ορισμένοι άνθρωποι δυσκολεύονται να εμπιστευτούν τους άλλους ή να αναπτύξουν ουσιαστική συναισθηματική εγγύτητα, επειδή φοβούνται ότι τελικά θα πληγωθούν. Μπορεί, για παράδειγμα, να σκέφτονται: «Αν αφεθώ πραγματικά σε μια σχέση, θα απογοητευτώ». Έτσι, ενώ επιθυμούν τη σύνδεση, ενδέχεται να αποφεύγουν καταστάσεις στις οποίες αισθάνονται συναισθηματικά ευάλωτοι.
2. Μη ρεαλιστικές προσδοκίες από τις σχέσεις
Οι μη ρεαλιστικές προσδοκίες αφορούν άκαμπτες πεποιθήσεις σχετικά με το πώς θα έπρεπε να λειτουργεί μια συντροφική σχέση. Για παράδειγμα: «Αν με αγαπά πραγματικά, θα πρέπει να καταλαβαίνει πάντα τι χρειάζομαι». Όταν η πραγματικότητα δεν ανταποκρίνεται σε αυτές τις προσδοκίες, το άτομο μπορεί να βιώνει έντονη απογοήτευση, ανασφάλεια ή φόβο απώλειας.
3. Διαπροσωπική παρερμηνεία
Η διαπροσωπική παρερμηνεία αφορά την τάση να αποδίδουμε συγκεκριμένες προθέσεις ή συναισθήματα στους άλλους χωρίς επαρκή στοιχεία. Για παράδειγμα, μια καθυστέρηση στην απάντηση ενός μηνύματος μπορεί να ερμηνευτεί ως ένδειξη απόρριψης. Αντίστοιχα, μια αμφίσημη συμπεριφορά μπορεί να εκληφθεί ως απόδειξη έντονου ερωτικού ενδιαφέροντος. Οι ερμηνείες αυτές μπορεί να ενισχύουν την ανασφάλεια και τη συνεχή ενασχόληση με τη σχέση.
Τι έδειξε η επιστημονική έρευνα;
Η μελέτη των Rehman και Suneel (2025) πραγματοποιήθηκε σε 332 νεαρούς ενήλικες, φοιτητές πανεπιστημίων στη Λαχόρη του Πακιστάν, με μέση ηλικία τα 21,8 έτη. Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν ψυχομετρικά εργαλεία αυτοαναφοράς για την αξιολόγηση του Σχήματος Εγκατάλειψης, των διαπροσωπικών γνωσιακών διαστρεβλώσεων και του limerence. Τα αποτελέσματα ανέδειξαν μια σημαντική θετική συσχέτιση μεταξύ του Σχήματος Εγκατάλειψης και του limerence (r = 0,65, p < 0,01).Αυτό σημαίνει ότι τα άτομα που ανέφεραν εντονότερες πεποιθήσεις εγκατάλειψης έτειναν επίσης να αναφέρουν υψηλότερα επίπεδα έντονης ερωτικής προσκόλλησης. Παράλληλα, το Σχήμα Εγκατάλειψης παρουσίασε σημαντική θετική συσχέτιση με τις διαπροσωπικές γνωσιακές διαστρεβλώσεις (r = 0,66, p < 0,01).
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της μελέτης προέκυψε από την ανάλυση διαμεσολάβησης. Οι ερευνητές εξέτασαν εάν οι γνωσιακές διαστρεβλώσεις μπορούσαν να εξηγήσουν στατιστικά μέρος της σχέσης μεταξύ του Σχήματος Εγκατάλειψης και του limerence. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι μη ρεαλιστικές προσδοκίες από τις συντροφικές σχέσεις αποτέλεσαν σημαντικό στατιστικό διαμεσολαβητή.
Αντίθετα, η διαπροσωπική απόρριψη και η διαπροσωπική παρερμηνεία δεν παρουσίασαν στατιστικά σημαντικές επιμέρους έμμεσες επιδράσεις. Το συνολικό ερευνητικό μοντέλο εξηγούσε το 46% της διακύμανσης των επιπέδων limerence στο συγκεκριμένο δείγμα. Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι οι άνθρωποι με εντονότερο Σχήμα Εγκατάλειψης ενδέχεται να αναπτύσσουν ιδιαίτερα υψηλές ή άκαμπτες προσδοκίες από τις συντροφικές σχέσεις, οι οποίες σχετίζονται με μεγαλύτερη ερωτική προσκόλληση. Καθώς η έρευνα είχε συγχρονικό σχεδιασμό, τα αποτελέσματα δεν επιτρέπουν την εξαγωγή συμπερασμάτων αιτιότητας. Επομένως, δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι το Σχήμα Εγκατάλειψης προκαλεί το limerence.
Πώς μπορεί να βοηθήσει η θεραπεία;
Η θεραπεία στοχεύει στην αναγνώριση και τροποποίηση βαθιά εδραιωμένων συναισθηματικών και γνωσιακών μοτίβων που επηρεάζουν τη λειτουργικότητα και τις διαπροσωπικές σχέσεις. Στην περίπτωση ατόμων που βιώνουν έντονο φόβο εγκατάλειψης και δυσκολίες στις συντροφικές σχέσεις, η θεραπευτική διαδικασία μπορεί να εστιάσει σε διαφορετικούς άξονες.
Το άτομο μαθαίνει να αναγνωρίζει πότε ενεργοποιείται το σχήμα και πώς οι προηγούμενες εμπειρίες του μπορεί να επηρεάζουν την ερμηνεία των σημερινών σχέσεων. Η θεραπευτική εργασία μπορεί να περιλαμβάνει τη διερεύνηση άκαμπτων πεποιθήσεων σχετικά με την αγάπη, την αφοσίωση και τη συναισθηματική διαθεσιμότητα. Στόχος δεν είναι η μείωση της ανάγκης για σύνδεση, αλλά η ανάπτυξη περισσότερο ευέλικτων και ρεαλιστικών προσδοκιών. Το άτομο μπορεί να μάθει να αναγνωρίζει και να διαχειρίζεται τα συναισθήματα που ενεργοποιούνται όταν βιώνει αβεβαιότητα, χωρίς να καταφεύγει αυτομάτως σε συμπεριφορές αναζήτησης επιβεβαίωσης.
Βιβλιογραφία
Rehman, M. M. U., & Suneel, I. (2025). Abandonment schema and limerence: The mediating role of interpersonal cognitive distortions among young adults. Pakistan Journal of Social and Clinical Psychology, 23(1), 12–18. Πηγή
Bradbury, P., Short, E., & Bleakley, P. (2025). Limerence, hidden obsession, fixation, and rumination: A scoping review of human behaviour. Journal of Police and Criminal Psychology, 40(2), 417–426. DOI
Hamamcı, Z., & Büyüköztürk, Ş. (2004). The Interpersonal Cognitive Distortions Scale: Development and psychometric characteristics. Psychological Reports, 95(1), 291–303. DOI
