Άρθρα

Όταν κάποιος αποφασίζει να ξεκινήσει ψυχοθεραπεία, μπορεί να συναντήσει πολλές διαφορετικές θεραπευτικές προσεγγίσεις: Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT), Θεραπεία Σχημάτων (Schema Therapy), EMDR, Συστημική Ψυχοθεραπεία και άλλες. Είναι επομένως εύλογο να αναρωτηθεί: «Ποια ψυχοθεραπεία είναι κατάλληλη για μένα;».

Η απάντηση δεν είναι απλώς η επιλογή μιας θεραπευτικής «σχολής». Για ορισμένες ψυχικές διαταραχές υπάρχουν συγκεκριμένες ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις με ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση. Παράλληλα, η σύγχρονη έννοια της εξατομικευμένης ψυχολογικής θεραπείας υπογραμμίζει ότι η θεραπεία μπορεί να προσαρμόζεται στις ιδιαίτερες ανάγκες, τις προτιμήσεις και άλλα χαρακτηριστικά του θεραπευόμενου [1]. Επομένως, η επιλογή θεραπείας χρειάζεται να ξεκινά από το ερώτημα «τι γνωρίζουμε επιστημονικά ότι είναι αποτελεσματικό για τη συγκεκριμένη δυσκολία;» και να συμπληρώνεται από την κλινική αξιολόγηση του συγκεκριμένου ανθρώπου.

Δεν υπάρχει μία ψυχοθεραπεία κατάλληλη για όλα τα άτομα

Η ιδέα ότι η θεραπευτική επιλογή χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη τόσο το πρόβλημα όσο και τα χαρακτηριστικά του ανθρώπου δεν είναι καινούργια. Οι Frances, Clarkin και Perry χρησιμοποίησαν ήδη από τη δεκαετία του 1980 την έννοια της «διαφορικής θεραπευτικής» (differential therapeutics), θέτοντας στο επίκεντρο την επιλογή και τον σχεδιασμό της θεραπείας για τον συγκεκριμένο θεραπευόμενο [2]. Σήμερα συναντάμε μια συγγενή λογική στην έρευνα για την εξατομικευμένη ψυχολογική θεραπεία (personalized psychological treatment). Σε συστηματική ανασκόπηση του 2024, η εξατομικευμένη θεραπεία ορίστηκε ως η προσπάθεια βελτιστοποίησης του αποτελέσματος για τον συγκεκριμένο ασθενή μέσω συστηματικής προσαρμογής της θεραπείας στις ιδιαίτερες ανάγκες, προτιμήσεις ή άλλα χαρακτηριστικά του [1]. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι υπάρχει ένα απλό τεστ που μπορεί να αποφασίσει με βεβαιότητα ποια θεραπεία «ταιριάζει» σε κάθε άνθρωπο. Η εξατομίκευση χρειάζεται να συνδυάζεται με τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα για τη συγκεκριμένη κλινική δυσκολία.

Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT)

Η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (Cognitive Behavioural Therapy – CBT) αποτελεί μία από τις περισσότερο ερευνημένες μορφές ψυχοθεραπείας.

Μεγάλη σειρά μετα-αναλύσεων που δημοσιεύθηκε το 2025 συγκέντρωσε 375 τυχαιοποιημένες μελέτες, 423 συγκρίσεις και συνολικά 32.968 θεραπευόμενους. Τα αποτελέσματα υποστήριξαν την αποτελεσματικότητα της CBT σε ένα ευρύ φάσμα ψυχικών διαταραχών, μεταξύ των οποίων η μείζων κατάθλιψη, η διαταραχή πανικού, η κοινωνική αγχώδης διαταραχή, η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή, το OCD, το PTSD και οι ειδικές φοβίες [3].

Ωστόσο, το «CBT» δεν είναι μία ενιαία τεχνική που εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις δυσκολίες. Υπάρχουν εξειδικευμένα πρωτόκολλα και τεχνικές ανάλογα με την κλινική εικόνα.

Για παράδειγμα, οι κατευθυντήριες οδηγίες NICE προτείνουν εξειδικευμένη ατομική CBT ως αρχική ψυχολογική θεραπεία για ενήλικες με κοινωνική αγχώδη διαταραχή [4]. Για τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή, η CBT περιλαμβάνεται στις υψηλής έντασης ψυχολογικές παρεμβάσεις, ενώ για τη μέτρια έως σοβαρή διαταραχή πανικού η CBT αποτελεί επίσης προτεινόμενη θεραπευτική επιλογή [5].

OCD και ERP

Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (OCD) αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της σημασίας που έχει η επιλογή μιας ειδικής, τεκμηριωμένης παρέμβασης και όχι απλώς μιας γενικής ψυχοθεραπευτικής προσέγγισης.

Για το OCD, οι κατευθυντήριες οδηγίες NICE προτείνουν CBT που περιλαμβάνει Έκθεση και Παρεμπόδιση Αντίδρασης (Exposure and Response Prevention – ERP), με την ένταση της θεραπείας να προσαρμόζεται, μεταξύ άλλων, στον βαθμό λειτουργικής επιβάρυνσης [6].

Στην ERP, ο θεραπευόμενος έρχεται σταδιακά σε επαφή με καταστάσεις, σκέψεις ή ερεθίσματα που ενεργοποιούν το άγχος ή τις ιδεοληψίες, ενώ δουλεύει θεραπευτικά ώστε να μην καταφεύγει στους καταναγκασμούς ή σε άλλες στρατηγικές εξουδετέρωσης.

Επομένως, όταν το βασικό πρόβλημα είναι OCD, η εξειδίκευση του θεραπευτή στην CBT/ERP αποτελεί σημαντικό στοιχείο της θεραπευτικής επιλογής.

EMDR: όταν υπάρχει PTSD και μετατραυματική συμπτωματολογία

Το EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) είναι μια δομημένη ψυχοθεραπευτική προσέγγιση με σημαντική επιστημονική τεκμηρίωση για τη μετατραυματική διαταραχή στρες (PTSD).

Οι κατευθυντήριες οδηγίες NICE προτείνουν ατομικές trauma-focused CBT παρεμβάσεις για ενήλικες με PTSD ή κλινικά σημαντικά συμπτώματα PTSD και επίσης προτείνουν EMDR για συγκεκριμένες ομάδες ενηλίκων με PTSD, ανάλογα με το χρονικό διάστημα από το τραυματικό γεγονός και τη φύση του τραύματος [7].

Τα δεδομένα δεν περιορίζονται στις κατευθυντήριες οδηγίες. Network meta-analysis 90 τυχαιοποιημένων μελετών με 6.560 συμμετέχοντες βρήκε ότι τόσο το EMDR όσο και η trauma-focused CBT συγκαταλέγονταν στις παρεμβάσεις με τα καλύτερα αποτελέσματα για τη μείωση των συμπτωμάτων PTSD, ενώ τα αποτελέσματά τους διατηρούνταν και κατά τη βραχυπρόθεσμη παρακολούθηση [8].

Θεραπεία Σχημάτων: όταν οι δυσκολίες είναι μακροχρόνιες

Κάποιες φορές το θεραπευτικό αίτημα δεν αφορά μόνο ένα συγκεκριμένο σύμπτωμα.

Ένας άνθρωπος μπορεί να παρατηρεί ότι επί χρόνια επαναλαμβάνονται συγκεκριμένοι τρόποι με τους οποίους αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ή σχετίζεται με τους άλλους:

«Φοβάμαι συνεχώς ότι οι άλλοι θα με εγκαταλείψουν.»

«Αισθάνομαι ότι δεν είμαι αρκετά καλός, ακόμη κι όταν λογικά γνωρίζω ότι αυτό δεν ισχύει.»

«Καταλήγω ξανά και ξανά σε παρόμοιες σχέσεις.»

Η Θεραπεία Σχημάτων (Schema Therapy) αναπτύχθηκε για την κατανόηση και θεραπευτική επεξεργασία βαθύτερων και περισσότερο σταθερών μοτίβων. Κεντρική θέση κατέχουν τα πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα, τα οποία αφορούν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, τους άλλους και τις σχέσεις μας.

Η επιστημονική τεκμηρίωση της Θεραπείας Σχημάτων είναι ιδιαίτερα σημαντική στον χώρο των διαταραχών προσωπικότητας. Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση του 2023 συμπεριέλαβε 8 τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες μελέτες με 587 συμμετέχοντες και βρήκε αποτελέσματα υπέρ της Schema Therapy ως προς τα συμπτώματα των διαταραχών προσωπικότητας, την ποιότητα ζωής και τα πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα [9].

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που αναγνωρίζει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο χρειάζεται απαραίτητα Θεραπεία Σχημάτων. Σημαίνει ότι αποτελεί μια θεραπευτική προσέγγιση με αναπτυσσόμενη ερευνητική βάση, με την ισχυρότερη τεκμηρίωση σήμερα να αφορά κυρίως τις διαταραχές προσωπικότητας [9].

Συστημική Ψυχοθεραπεία: όταν οι σχέσεις και το πλαίσιο έχουν κεντρική σημασία

Η Συστημική Ψυχοθεραπεία εξετάζει τις ψυχολογικές δυσκολίες μέσα στο πλαίσιο των σημαντικών σχέσεων και συστημάτων στα οποία συμμετέχει ο άνθρωπος.

Έτσι, το θεραπευτικό ενδιαφέρον δεν περιορίζεται μόνο στο:

«Τι μου συμβαίνει;»

αλλά μπορεί να περιλαμβάνει και το:

«Πώς σχετίζεται αυτό που μου συμβαίνει με τις σχέσεις, τις αλληλεπιδράσεις και το πλαίσιο μέσα στο οποίο ζω;»

Η σύγχρονη βιβλιογραφία υποστηρίζει την αποτελεσματικότητα συγκεκριμένων συστημικών και θεραπευτικών παρεμβάσεων ζεύγους σε προβλήματα σχέσεων και σε ορισμένες ψυχικές διαταραχές.

Ανασκόπηση του 2025 της ερευνητικής βάσης για couple therapy και systemic interventions κατέληξε ότι υπάρχουν δεδομένα αποτελεσματικότητας για προβλήματα όπως η σχεσιακή δυσφορία, αλλά και για συγκεκριμένες ψυχικές και σωματικές δυσκολίες ενηλίκων [10]. Ειδικά για τη δυσφορία στη σχέση, προηγούμενη συστηματική ανασκόπηση 37 μελετών βρήκε τεκμηρίωση για συγκεκριμένα μοντέλα θεραπείας ζεύγους, όπως η Behavioral Couple Therapy, Cognitive Behavioral Couple Therapy, Emotionally Focused Therapy και Integrative Behavioral Couple Therapy [11].

Παράλληλα, για την κατάθλιψη, μετα-ανάλυση 30 τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων μελετών έδειξε ότι οι συστημικές θεραπείες ήταν αποτελεσματικότερες από συνθήκες χωρίς θεραπεία, ενώ δεν βρέθηκαν σημαντικές διαφορές όταν συγκρίθηκαν με άλλες ενεργές ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις [12].

Επομένως, η Συστημική Ψυχοθεραπεία μπορεί να είναι ιδιαίτερα σχετική όταν το θεραπευτικό αίτημα αφορά το ζευγάρι, την οικογένεια ή όταν οι σχέσεις και τα μοτίβα αλληλεπίδρασης αποτελούν σημαντικό μέρος της κλινικής εικόνας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αποτελεί αυτομάτως την καταλληλότερη θεραπεία για κάθε ψυχική διαταραχή στην οποία υπάρχουν και σχεσιακές δυσκολίες.

Ποια ψυχοθεραπεία έχει την καλύτερη τεκμηρίωση για κάθε δυσκολία;

Με βάση τα παραπάνω δεδομένα, μπορούμε να δώσουμε μια ενδεικτική και όχι διαγνωστική εικόνα:

Ο πίνακας δεν αποτελεί εργαλείο διάγνωσης ούτε σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος με μια συγκεκριμένη δυσκολία πρέπει να ακολουθήσει υποχρεωτικά την ίδια θεραπεία.

Τελικά, πώς επιλέγεται η κατάλληλη ψυχοθεραπεία;

Ίσως η περισσότερο χρήσιμη ερώτηση δεν είναι:

«Ποια ψυχοθεραπευτική προσέγγιση είναι η καλύτερη;»

αλλά:

«Ποια θεραπευτική προσέγγιση διαθέτει επιστημονική τεκμηρίωση για τη δυσκολία που αντιμετωπίζω και ποια από τις διαθέσιμες επιλογές μπορεί να ανταποκρίνεται καλύτερα στις δικές μου ανάγκες;»

Η επιλογή μπορεί να λαμβάνει υπόψη το κύριο θεραπευτικό αίτημα, τη φύση και τη διάρκεια των συμπτωμάτων, τη λειτουργική επιβάρυνση, πιθανές συνυπάρχουσες δυσκολίες, προηγούμενες θεραπευτικές εμπειρίες, σημαντικά στοιχεία του ιστορικού και τις προτιμήσεις και τους στόχους του θεραπευόμενου. Η σύγχρονη βιβλιογραφία για την εξατομικευμένη ψυχολογική θεραπεία υποστηρίζει ακριβώς την ανάγκη να εξετάζονται τέτοιες ατομικές ανάγκες, προτιμήσεις και χαρακτηριστικά κατά τον σχεδιασμό της θεραπείας [1].

Επομένως, η επιλογή ψυχοθεραπείας είναι προτιμότερο να προκύπτει από τον συνδυασμό της επιστημονικής τεκμηρίωσης, της κλινικής αξιολόγησης και των ιδιαίτερων αναγκών και προτιμήσεων του θεραπευόμενου.

Η αρχική συνεδρία στο MindWork: σχεδιάζοντας τα επόμενα θεραπευτικά βήματα

Στο MindWork, η αρχική συνεδρία (intake) έχει ακριβώς αυτόν τον σκοπό: να κατανοήσουμε τη δυσκολία που σας φέρνει στην ψυχοθεραπεία και να σας προτείνουμε, με βάση την αρχική κλινική αξιολόγηση, τη θεραπευτική προσέγγιση που μπορεί να ανταποκρίνεται καλύτερα στις ανάγκες σας.

Κατά τη διάρκεια της συνάντησης διερευνούμε το κύριο αίτημά σας, τη φύση και τη διάρκεια των δυσκολιών, τυχόν προηγούμενες θεραπευτικές εμπειρίες, σημαντικά στοιχεία του ιστορικού σας, καθώς και τους στόχους και τις προσδοκίες σας από την ψυχοθεραπεία. Με βάση αυτή την πρώτη εικόνα, συζητάμε μαζί σας ποια θεραπευτική κατεύθυνση φαίνεται περισσότερο κατάλληλη και, όπου χρειάζεται, ποιος θεραπευτής της ομάδας μας διαθέτει την κατάλληλη εκπαίδευση και εμπειρία για το συγκεκριμένο θεραπευτικό αίτημα.

Η αρχική αυτή συνάντηση δεν αποτελεί απλώς ένα διαδικαστικό στάδιο πριν από την έναρξη της ψυχοθεραπείας. Είναι μια σημαντική διαδικασία στην αρχή του θεραπευτικού ταξιδιού, που μας επιτρέπει να σχεδιάσουμε πιο προσεκτικά τα επόμενα βήματα και να σας βοηθήσουμε να ξεκινήσετε με μια θεραπευτική κατεύθυνση που βασίζεται τόσο στις δικές σας ανάγκες όσο και στη διαθέσιμη επιστημονική τεκμηρίωση.

Η αρχική συνεδρία αξιολόγησης στο MindWork παρέχεται χωρίς κόστος.

Βιβλιογραφία

1. Harnas, S. J., Knoop, H., Sprangers, M. A. G., & Braamse, A. M. J. (2024). Defining and operationalizing personalized psychological treatment – a systematic literature review. Cognitive Behaviour Therapy, 53(5), 467–489. https://doi.org/10.1080/16506073.2024.2333345

2. Frances, A., Clarkin, J. F., & Perry, S. (1984). Differential Therapeutics in Psychiatry: The Art and Science of Treatment Selection. Brunner/Mazel. Ελληνική έκδοση: Επιλογή και σχεδιασμός της ψυχοθεραπείας: Διαφορική θεραπευτική στην ψυχιατρική και στην ψυχολογία. Εκδόσεις Αρμός.

3. Cuijpers, P., Harrer, M., Miguel, C., et al. (2025). Cognitive Behavior Therapy for Mental Disorders in Adults: A Unified Series of Meta-Analyses. JAMA Psychiatry, 82(6), 563–571. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2025.0482

4. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2013). Social anxiety disorder: recognition, assessment and treatment (CG159). Recommendations 1.3.1–1.3.16.

5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2011, updated). Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management (CG113). Recommendations.

6. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2005, surveillance reviewed). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment (CG31). Recommendations.

7. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2018). Post-traumatic stress disorder (NG116). Recommendations 1.6.15–1.6.23.

8. Mavranezouli, I., Megnin-Viggars, O., Daly, C., et al. (2020). Psychological treatments for post-traumatic stress disorder in adults: a network meta-analysis. Psychological Medicine, 50(4), 542–555. https://doi.org/10.1017/S0033291720000070

9. Zhang, K., Hu, X., Ma, L., Xie, Q., Wang, Z., Fan, C., & Li, X. (2023). The efficacy of schema therapy for personality disorders: a systematic review and meta-analysis. Nordic Journal of Psychiatry, 77(7), 641–650. https://doi.org/10.1080/08039488.2023.2228304

10. Carr, A. (2025). Couple therapy and systemic interventions for adult-focused problems: The evidence base. Journal of Family Therapy. https://doi.org/10.1111/1467-6427.12481

11. Doss, B. D., Roddy, M. K., Wiebe, S. A., & Johnson, S. M. (2022). A review of the research during 2010–2019 on evidence-based treatments for couple relationship distress. Journal of Marital and Family Therapy, 48(1), 283–306. https://doi.org/10.1111/jmft.12552

12. Vossler, A., Pinquart, M., Forbat, L., & Stratton, P. (2025). Efficacy of systemic therapy on adults with depressive disorders: A meta-analysis. Psychotherapy Research, 35(6), 867–883. https://doi.org/10.1080/10503307.2024.2352741