Η Θεραπεία Σχημάτων μέσα από μια συμπεριληπτική οπτική
Στην πρόσφατη μελέτη των Xi Liu, Isis Yager και Amanda Garcia Torres, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό The Australian Community Psychologist, εξετάζεται πώς η Θεραπεία Σχημάτων μπορεί να προσαρμοστεί, ώστε να ανταποκρίνεται καλύτερα στις ανάγκες των τρανς, non-binary και φυλοδιαφορετικών ατόμων.
Οι συγγραφείς προτείνουν μια επιβεβαιωτική και συμπεριληπτική εφαρμογή της Θεραπείας Σχημάτων, η οποία δεν αντιμετωπίζει την ταυτότητα φύλου ως πρόβλημα ή σύμπτωμα. Αντίθετα, λαμβάνει υπόψη την επίδραση του μειονοτικού στρες, των κοινωνικών διακρίσεων, της απόρριψης και των περιοριστικών προτύπων γύρω από το φύλο στη διαμόρφωση της εικόνας του εαυτού και των σχέσεων.
Τι είναι το μειονοτικό στρες;
Το μειονοτικό στρες περιγράφει το χρόνιο ψυχολογικό φορτίο που μπορεί να βιώνουν τα άτομα τα οποία ανήκουν σε κοινωνικά περιθωριοποιημένες ομάδες. Το στρες αυτό δεν προκύπτει από την ταυτότητά τους, αλλά από τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζουν.
Για ένα τρανς ή φυλοδιαφορετικό άτομο, το φορτίο αυτό μπορεί να συνδέεται με:
- την απόρριψη από την οικογένεια ή το κοινωνικό περιβάλλον,
- τις διακρίσεις, την παρενόχληση ή τη βία,
- την αμφισβήτηση ή ακύρωση της ταυτότητας φύλου,
- τη χρήση λανθασμένου ονόματος ή αντωνυμιών,
- την πίεση να αποκρύψει πλευρές του εαυτού του,
- την αναμονή μιας πιθανής μελλοντικής απόρριψης,
- τις δυσκολίες πρόσβασης σε κατάλληλες υπηρεσίες υγείας.
Η συνεχής έκθεση σε τέτοιες εμπειρίες μπορεί να οδηγήσει σε υπερεπαγρύπνηση. Το άτομο ενδέχεται να παρατηρεί διαρκώς το περιβάλλον του, αναζητώντας ενδείξεις κινδύνου και προσπαθώντας να αποφασίσει αν είναι ασφαλές να εκφραστεί.
Επομένως, οι ψυχολογικές δυσκολίες που μπορεί να αντιμετωπίζουν τα τρανς και φυλοδιαφορετικά άτομα δεν προκύπτουν από την ίδια την ταυτότητα φύλου. Συχνά συνδέονται με τον στιγματισμό, τις διακρίσεις και την έλλειψη αποδοχής που μπορεί να βιώνουν.
Η σύνδεση με τη Θεραπεία Σχημάτων
Σύμφωνα με τη Θεραπεία Σχημάτων, όταν βασικές συναισθηματικές ανάγκες δεν καλύπτονται επαρκώς, μπορεί να αναπτυχθούν βαθιά και επίμονα μοτίβα σκέψεων, συναισθημάτων και αναμνήσεων. Τα μοτίβα αυτά ονομάζονται πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα.
Στις βασικές συναισθηματικές ανάγκες περιλαμβάνονται η ασφάλεια, η αποδοχή, η σταθερή σύνδεση, η αυτονομία, η ελεύθερη έκφραση συναισθημάτων και η δυνατότητα ανάπτυξης μιας συνεκτικής ταυτότητας.
Όταν ένα παιδί ή ένα άτομο στην εφηβεία λαμβάνει επανειλημμένα το μήνυμα ότι ο τρόπος με τον οποίο αισθάνεται ή εκφράζεται είναι «λάθος», μπορεί να αναπτύξει πεποιθήσεις όπως:
- «Κάτι δεν πάει καλά με εμένα».
- «Αν δείξω ποιο είμαι, θα με απορρίψουν».
- «Δεν ανήκω πουθενά».
- «Πρέπει να κρύβομαι για να είμαι ασφαλές».
- «Οι ανάγκες και τα συναισθήματά μου δεν έχουν σημασία».
Οι πεποιθήσεις αυτές μπορεί να συνδέονται με σχήματα όπως η Μειονεξία και Ντροπή, η Κοινωνική Απομόνωση, η Συναισθηματική Στέρηση, η Καχυποψία και Κακοποίηση ή η Συναισθηματική Αναστολή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τα τρανς ή φυλοδιαφορετικά άτομα αναπτύσσουν τα ίδια σχήματα. Κάθε άνθρωπος έχει διαφορετικές εμπειρίες και το θεραπευτικό πλάνο χρειάζεται να διαμορφώνεται εξατομικευμένα.
Ο Κοινωνικοπολιτισμικός Κριτής
Μία από τις σημαντικότερες προτάσεις της μελέτης είναι η αναγνώριση ενός τρόπου λειτουργίας που ονομάζεται Κοινωνικοπολιτισμικός Κριτής.
Ο Κοινωνικοπολιτισμικός Κριτής δημιουργείται μέσα από την εσωτερίκευση κοινωνικών προκαταλήψεων, διακρίσεων και καταπιεστικών μηνυμάτων. Σταδιακά, οι εξωτερικές φωνές της απόρριψης μπορεί να μετατραπούν σε μια εσωτερική φωνή που λέει στο άτομο:
- «Δεν είσαι φυσιολογικό».
- «Δεν θα σε αποδεχτούν».
- «Πρέπει να αλλάξεις για να ανήκεις».
- «Δεν δικαιούσαι να ζητάς σεβασμό».
Η αναγνώριση αυτής της φωνής είναι θεραπευτικά σημαντική. Βοηθά το άτομο να κατανοήσει ότι ορισμένες σκληρές πεποιθήσεις για τον εαυτό του δεν αποτελούν αντικειμενικές αλήθειες. Μπορεί να είναι κοινωνικά μηνύματα τα οποία επαναλήφθηκαν τόσο συχνά, ώστε τελικά εσωτερικεύτηκαν.
Η θεραπεία, επομένως, δεν περιορίζεται στην αλλαγή του τρόπου σκέψης του ατόμου. Χρειάζεται να αναγνωρίσει και τις πραγματικές κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες αυτές οι πεποιθήσεις δημιουργήθηκαν και συνεχίζουν να ενισχύονται.
Πώς εφαρμόζεται η επιβεβαιωτική Θεραπεία Σχημάτων;
Η επιβεβαιωτική θεραπευτική προσέγγιση σέβεται την αυτοπεριγραφή και την προσωπική εμπειρία κάθε ανθρώπου. Η θεραπεία δεν αποτελεί μια διαδικασία μέσα από την οποία το άτομο καλείται να «αποδείξει» την ταυτότητα φύλου του.
Ερωτήσεις που βασίζονται σε στερεότυπα, όπως ποια παιχνίδια προτιμούσε κάποιος στην παιδική ηλικία ή αν παρουσίαζε έναν συγκεκριμένο τρόπο έκφρασης, δεν μπορούν να προσδιορίσουν την ταυτότητα φύλου. Αντίθετα, μπορεί να ενισχύσουν την αντίληψη ότι υπάρχει μόνο ένας «σωστός» τρόπος να είναι κάποιος τρανς ή non-binary.
Η επιβεβαιωτική Θεραπεία Σχημάτων μπορεί να βοηθήσει το άτομο:
- να αναγνωρίσει τις συναισθηματικές του ανάγκες,
- να επεξεργαστεί εμπειρίες απόρριψης, ντροπής ή απομόνωσης,
- να εντοπίσει και να αμφισβητήσει τη φωνή του Κοινωνικοπολιτισμικού Κριτή,
- να θέτει όρια σε απορριπτικές ή κακοποιητικές συμπεριφορές,
- να αναπτύξει μια περισσότερο υποστηρικτική σχέση με τον εαυτό του,
- να δημιουργήσει ασφαλείς σχέσεις και δίκτυα υποστήριξης.
Ταυτόχρονα, η θεραπεία δεν πρέπει να ερμηνεύει κάθε φόβο απόρριψης ως λανθασμένη ή υπερβολική σκέψη. Όταν ένα άτομο έχει βιώσει πραγματικές διακρίσεις, η επιφυλακτικότητά του μπορεί να έχει μια κατανοητή και προστατευτική λειτουργία. Στόχος είναι να μπορεί να αναγνωρίζει πότε υπάρχει πραγματικός κίνδυνος και πότε ενεργοποιούνται παλαιότερες εμπειρίες.
Μια θεραπεία που προσαρμόζεται στον άνθρωπο
Μια συμπεριληπτική Θεραπεία Σχημάτων δεν ζητά από τον άνθρωπο να προσαρμοστεί σε μια άκαμπτη θεραπευτική δομή. Αντίθετα, προσαρμόζει τις έννοιες και τις παρεμβάσεις της στη μοναδική εμπειρία, στις ανάγκες και στις πολλαπλές ταυτότητές του.
Οι συγκεκριμένες προσαρμογές της Θεραπείας Σχημάτων δεν έχουν ακόμη μελετηθεί επαρκώς μέσα από συστηματικές έρευνες. Ωστόσο, αναδεικνύουν μια ουσιαστική αρχή: η ψυχοθεραπεία δεν μπορεί να κατανοήσει τον ψυχικό πόνο απομονώνοντάς τον από τις κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες δημιουργείται και διατηρείται.
Στο MindWork επιδιώκουμε να παρέχουμε έναν ασφαλή, συμπεριληπτικό και επιβεβαιωτικό θεραπευτικό χώρο, όπου κάθε άτομο μπορεί να διερευνήσει τις δυσκολίες, τις ανάγκες και τις σχέσεις του χωρίς να χρειάζεται να απολογηθεί ή να αποδείξει την ταυτότητά του.
Στόχος μας είναι η θεραπευτική διαδικασία να υποστηρίζει την αυτογνωσία, την αυθεντική έκφραση, την ψυχική ανθεκτικότητα και τη διαμόρφωση μιας πιο συμπονετικής σχέσης με τον εαυτό.
Επιστημονική πηγή
Liu, X., Yager, I., & Garcia Torres, A. Reimagining Schema Therapy: A Queer Approach to Trans and Gender Diversity-Inclusive Practice. The Australian Community Psychologist, 34(1), 89–130.
